Balarés: a historia da mina Titania e a paisaxe que volveu converterse en natureza
Onde hoxe escoitamos o mar, un día escribiuse unha das historias máis singulares da Costa da Morte.
Quen chega por primeira vez a Balarés adoita lembrar a cor da súa area, o piñeiral que protexe a praia e a calma coa que a ría do Anllóns se funde co Atlántico.
Resulta difícil imaxinar que este mesmo lugar, agora asociado ao descanso e á natureza, fose escenario dunha das aventuras industriais máis senlleiras da Costa da Morte.
Baixo a area pisada por miles de visitantes cada verán agochaba un tesouro mineral que cambiaría a vida de moitas familias de Bergantiños durante décadas.
A historia de Titania SA non é só a historia dunha mina. É a historia dunha paisaxe, dunha comunidade e dun tempo no que Balarés miraba ao mar cun propósito moi diferente ao de hoxe.
Un descubrimento inesperado na area
En 1935, o xeólogo Isidro Parga Pondal descubriu que as areas escuras de Balarés contiñan unha concentración significativa de minerais de titanio. Estas areas negras, formadas ao longo de miles de anos pola acción combinada do río Anllóns, o vento e o océano, agochaban un recurso de enorme interese para a industria da época, especialmente a industria armamentística.
Anos máis tarde nace Titania SA , unha empresa creada para explotar ese xacemento único, convertendo unha praia aparentemente tranquila nun lugar de actividade constante.
Unha mina diferente
A mina de Balarés non foi escavada na montaña. A súa riqueza residía na propia praia, no que se coñece como un "depósito de placer". O traballo consistía en separar os minerais pesados da area mediante procesos físicos de lavado e concentración. Era un tipo de minería pouco común, onde o océano realizara gran parte do traballo xeolóxico durante séculos concentrando naturalmente estes minerais.
Este carácter único fai de Balarés un dos exemplos máis senlleiros do patrimonio mineiro gallego.
Hoxe, agochadas entre a maleza, atópanse as enormes pozas onde se recollía auga para lavar o mineral. Esperemos que algún día sexan restauradas e expostas para revelar a historia única deste lugar. O actual chiringuito de praia foi construído sobre as ruínas de pedra das instalacións de Titania, onde aínda se poden ver as aberturas e os canais que baixaban ao mar, polos que fluía a auga necesaria para lavar o mineral.
Mesmo hoxe, durante os rigorosos invernos, cando o mar leva gran parte da area da praia só para devolvela na primavera, aínda son visibles capas de area negra. Se intentas encher un balde con esta area, sorprenderaste do seu peso, debido á presenza de minerais ricos en titanio.
O primeiro salario para toda unha xeración
Para moitos veciños de Ponteceso, O Couto, Corme ou Cabana de Bergantiños, Titania significaba moito máis que unha empresa. Foi o primeiro traballo estable que tiveron.
Nas inmediacións posteriores á guerra, homes e mulleres atoparon alí unha oportunidade para axudar ás súas familias. Moitos comezaron a traballar de adolescentes e aínda lembran o esforzo daqueles tempos, pero tamén o compañeirismo e a importancia deses salarios nunha economía marcada polas penurias. A empresa incluso tiña unha tenda que proporcionaba acceso a artigos de primeira necesidade, o que os nosos avós, Lelo e Otilia, sempre nos dicían que era extraordinario para a época. Sempre escoitabamos na casa: "Esa mina curou moita fame".
Cando se pasea hoxe por Balarés, é difícil imaxinar a actividade que antes existía entre a praia e as instalacións de Titania.
O peirao que aínda garda a memoria
Unha das grandes testemuñas daquela época aínda se mantén en pé. O peirao situado nun extremo da praia foi construído para facilitar o transporte de mineral por mar. Desde alí, a produción enviábase a outros destinos industriais, transformando este recuncho da Costa da Morte nun punto de conexión con mercados moito máis afastados. O noso avó Lelo lembraba os nomes dos pequenos barcos de baixura que operaban no peirao: Kaolino, Rutilo e Titania, onde o mineral se cargaba en barcos con destino a portos máis grandes, para ser trasladado a buques mercantes de maior tamaño con destino principalmente ao País Vasco e Alemaña. Esta operación de transbordo era necesaria debido ao pouco calado do peirao de Balarés, que impedía que os barcos máis grandes atracasen directamente.
Hoxe, o peirao forma parte da paisaxe e moitos visitantes pasean por el sen coñecer a súa historia. Non obstante, uns minutos de reflexión abonda para comprender que este peirao é moito máis que unha estrutura de formigón: é un dos últimos vestixios visibles da aventura da Titania.
Unha escultura con forma de arácnido do artista coruñés Ramón Amigo, lembra aqueles tempos de explotación mineira.
Unha historia ligada a Europa
A actividade de Titania coincidiu cun dos períodos máis turbulentos do século XX.
A explotación mineira xerou historias, recordos e lendas relacionadas co comercio internacional de minerais estratéxicos durante os anos da Segunda Guerra Mundial. Parte do mineral tiña como destino a industria metalúrxica do norte de España, e a memoria local tamén conserva relatos de transaccións comerciais vinculadas a ese contexto histórico, xa que estes minerais eran clave para o endurecemento do aceiro necesario na industria armamentística.
Este ambiente de historias reais e recordos transmitidos de xeración en xeración continúa a formar parte da identidade de Balarés. Historias sobre o contrabando de xofre e tabaco, ou sobre a presenza de barcos nazis fronte á costa vixilando a exportación do prezado mineral.
Un documental de Omar Rabuñal recolle algunhas destas historias e anécdotas, contadas polos seus protagonistas.
Cando a natureza recuperou a paisaxe
A comezos da década de 1960, a explotación chegou ao seu fin.
Co paso dos anos, a actividade industrial desapareceu e a natureza recuperou o espazo. As dunas continuaron a desprazarse lentamente co vento.
O bosque de piñeiros seguiu crecendo. Os paxaros volveron á ría. O océano recuperou o seu protagonismo.
Hoxe en día é difícil imaxinar que baixo esta paisaxe serena existise noutro tempo unha intensa actividade mineira.
E quizais esa sexa a maior lección que nos deixa Balarés: a capacidade da natureza para transformar o tempo sen borrar a memoria.
Balarés hoxe: un lugar onde conviven historia e natureza
Calquera que pasee hoxe por Balarés atopará unha praia tranquila, unha ría chea de vida, sendeiros entre bosques de piñeiros e un dos recunchos máis especiais da Costa da Morte.
Pero tamén camiña sobre un lugar que axudou a escribir unha parte importante da historia industrial de Galicia.
Coñecer Titania non cambia a paisaxe. Afondaa.
Porque cada paseo pola praia, cada ollada ao peirao e cada solpor sobre a ría cobran un significado diferente cando se entende todo o que aconteceu aquí.
No Hotel Balarés cremos que viaxar tamén consiste en descubrir esas historias que non sempre aparecen nas guías de viaxe, pero que permanecen para sempre na memoria de quen as coñece, dotándoas dunha identidade propia e dunha singularidade especial.
Estariamos encantados de contárvolo en persoa.
Comments